Kto korzystał z Paszportu Nansenowskiego?

Paszport genewski to dawny paszport nansenowski.

Czym był paszport Nansena? Był międzynarodowym dokumentem tożsamości, wydawanym uchodźcom i bezpaństwowcom przez państwa ich pobytu.  

Wprowadzony został w 1922 roku z inicjatywy norweskiego naukowca, podróżnika i działacza, Fridtjofa Nansena i Ligi Narodów jako pomoc w opanowaniu masowego uchodźstwa z Rosji po rewolucji październikowej w 1917 roku. 

Inicjator paszportu nansenowskiego Fridtjof Nansen otrzymał w 1922 roku nagrodę Nobla; fundusze te przeznaczył na pomoc uchodźcom z Ukrainy i Ormianom z Erywania. F. Nansen zmarł 13 maja 1930 roku w Norwegii.

Zalety Paszportu Nansena i Konwencji Genewskiej

Paszport Nansena otwierał uchodźcom drogę do legalnego osiedlania się w bezpiecznym państwie, z gwarancją  zakazu deportacji do kraju, z którego umknęli. Zasada nie wydawania / non-refoulement/ tych osób państwu z którego ratowali się ucieczką, została wpisana w Konwencję o statusie uchodźców z 1951 roku. Z uwagi na miejsce jej ustanowienia, nosi nazwę: Konwencja Genewska. Istotą ochrony jest przestrzeganie zakazu wydalenia osoby, której odmówiono statusu uchodźcy do kraju, w którym realnie grożą tej osobie prześladowania. Oznacza to, że państwo, które odmówiło przyznania statusu uchodźcy powinno tej osobie zapewnić inną formę opieki.

Wyjątki od ochrony uchodźcy

Od zasady ochrony istnieją dwa wyjątki: 1/ gdy osoba ubiegająca się o dokument ochrony (paszport genewski) stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa, w którym się znajduje oraz 2/ gdy osoba, która ubiega się o ochronę, została skazana prawomocnym wyrokiem sądowym za poważne przestępstwo i stanowi zagrożenie dla społeczeństwa państwa pobytu. Paszport, wydany zgodnie z Konwencją Genewską choć honorowany na znacznie większym obszarze niż Paszport Nansena, nie poszerza uprawnień uchodźcom, ale umożliwia przemieszczanie. 

Kto otrzymał i korzystał z paszportu nansenowskiego? 

Oto kilka nazwisk znanych osób: Marc Chagall, Wladimir Nabokov, Igor  Strawiński, Aristotle Onassis, Jadwiga Piłsudska. Co ciekawe, córka Józefa Piłsudskiego i Aleksandry Szczerbińskiej, Jadwiga, po mężu Jaraczewska, posługiwała się paszportem nansenowskim, ponieważ nigdy nie przyjęła obywatelstwa brytyjskiego. Po wybuchu II wojny światowej i ewakuacji z Polski znalazła się w sytuacji bezpaństwowca. Paszport Nansena ułatwiał jej podróżowanie i legalny pobyt. Mimo długoletniego pobytu w Wielkiej Brytanii nie zdecydowała się na przyjęcie paszportu brytyjskiego, pozostając wierna polskiej tożsamości. Paszport Nansena umożliwił jej funkcjonowanie, podróżowanie i pracę, m.in. w charakterze pilotki w Air Transport Auxiliary, gwarantując ochronę prawną.

Współczesne aspekty ochrony uchodźców 

O paszport genewski w 2012 roku zaczęły ubiegać się ofiary syryjskiego kryzysu migracyjnego. Skala pomocy potrzebnej uchodźcom z regionu ogarniętego konfliktem okazała się większa niż w latach 20. ubiegłego wieku. Spory wokół systemu relokacji uchodźców pokazały brak politycznego klimatu na rozwiązania zbliżone do nansenowskich. Międzynarodowe organizacje humanitarne zwracają uwagę na naruszenia Konwencji Genewskiej. Wątpliwości budzi implementacja postanowień umowy międzynarodowej pomiędzy Unią Europejską, a Turcją. Od pewnego czasu Unia Europejska przejawia większe zainteresowanie efektywną współpracą z krajami Afryki Północnej. 

Gdy mowa o zasadach przyznawania paszportu genewskiego gremia decyzyjne wielu krajów rozważają konsekwencje przyznania uprawnień, które łączą się z tym dokumentem. 

Dokument zwany paszportem genewskim wystawia polski urząd do spraw cudzoziemców w Warszawie; od wniosku nie pobiera się opłat, a dokument jest ważny dwa lata. W odpowiednim terminie należy zadbać o przedłużenie tego dokumentu. 

Natomiast w celu otrzymania w Stanach Zjednoczonych dokumentu o charakterze nansenowskim wymagany jest wniosek do USCIS I-131 (Refugee Travel Document), wraz z załącznikami o uprzednim udzieleniu statusu uchodźcy i azylu. 

Inicjator paszportu nansenowskiego Fridtjof Nansen otrzymał w 1922 roku nagrodę Nobla; fundusze te przeznaczył na pomoc uchodźcom z Ukrainy i Ormianom z Erywania. F. Nansen zmarł 13 maja 1930 roku w Norwegii.

Opracowanie:

Dla Polishnews, B.M. Zmudka, Chicago, IL.05-15-2026