Erazm Józef Jerzmanowski/ pl.wikipedia.org
Erazm Józef Jerzmanowski, fundator nagrody zwanej Polskim Noblem!
– Erazm Józef Jerzmanowski to piekny przyklad – jeden z wielu – udziału nas Polaków, Polonii w wielkim dziele amerykańskiej niepodległości, której 250 lat mija 4 lipca br, licząc od Deklaracji 4th of July 1776 roku.
Polski Nobel to 100 tysiecy złotych!
Erazm Józef Jerzmanowski, herbu Dołęga, syn Franciszka Jerzmanowskiego i Apolonii Kamili z Kosowskich urodził się 2 czerwca 1844 roku w Tomisławicach, w Wielkopolsce. Szkołę średnią ukończył w Warszawie, następnie podjął naukę w Instytucie Politechnicznym w Puławach. Brał udział w powstaniu styczniowym 1863 roku. Zmuszony do wyjazdu za granicę, udał się do Paryża. Studiował w Szkole Polskiej na Montparnasse, a potem kształcił się w Szkole Inżynierii i Artylerii w Metz. W 1870 roku wziął udział w wojnie francuskopruskiej jako oficer armii francuskiej. Po zakończeniu wojny podjął pracę jako inżynier.
Lata startu w Ameryce
W 1873 roku francuska spółka, zajmująca się eksploatacją gazu oświetleniowego w Ameryce, wysłała Erazma J.Jerzmanowskiego do Stanów Zjednoczonych. Nabyta wiedza techniczna pozwoliła mu udoskonalić istniejące metody oświetlenia gazowego w zakresie oczyszczania gazu, regulacji ciśnienia i wdrażania systemów bezpieczeństwa o kluczowym znaczeniu dla miejskich przedsiębiorstw gazowniczych w zindustrializowanej Ameryce. Jerzmanowski poślubił Annę Koester. Pracował nad produkcją węgliku wapnia. Badał te zagadnienia, a następnie opatentował 17 wynalazków z dziedziny górnictwa i gazownictwa.
Rozwój jego projektów inwestycyjnych
Z powodzeniem zainwestował pieniądze w spółki gazownicze. Jego biznesowa wizja wykraczała poza wdrożenia techniczne, obejmując kompleksowe planowanie infrastruktury miejskiej oraz zrównoważone zarządzanie usługami komunalnymi. W 1882 roku założył spółkę Equitable Gas Light Company w Nowym Jorku; kierował tą działalnością 13 lat. Był twórcą innych spółek gazowniczych, między innymi w Chicago, w Baltimore, a także właścicielem gazowni w Indianapolis. Dzięki talentowi, wykształceniu i pracy, Erazm Jerzmanowski stał się najbogatszym Polakiem w Stanach i jednym z najzamożniejszych Amerykanów swego czasu. Jako wpływowy menedżer w branży gazowniczej wspierał finansowo innych rodaków, działał na rzecz amerykańskiej Polonii.
Działalność charytatywna
Erazm J.Jerzmanowski był wybitnym liderem społeczności polonijnej; prowadził polską czytelnię w Nowym Jorku, ufundował polski kościół. Jako filantrop i pedagog finansował polskie szkoły parafialne, wspierał rozmaite instytucje charytatywne. W 1889 roku papież Leon XIII odznaczył go Krzyżem Komandorskim Orderu Świętego Sylwestra. W 1896 roku Jerzmanowski kupił pałac i wraz z żoną osiadł w Prokocimiu pod Krakowem. Nadal wspierał filantropijnie wiele projektów w Stanach i w miejscu swego pobytu. Obdarzony został zaszczytnym tytułem wieczystego członka Towarzystwa Muzeum Polskiego w Rappersville. Będąc patriotą marzył o Polsce wolnej, niepodległej, szczęśliwej. Zmarł 7 lutego 1909 roku; spoczywa na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
Pałac Jerzmanowskich Kraków, ul. Górników 27 /pl.wikipedia.org
Pałac w Prokocimiu
Aktualnie Pałac Jerzmanowskich wraz z parkiem należą do Akademii Umiejętności w Krakowie. Na mocy testamentu Erazm J. Jerzmanowski zobowiązał Akademię do powołania fundacji w celu ustanowienia nagrody imienia małżonków Jerzmanowskich. Laureatami tej nagrody zwanej Polskim Noblem mogły zostać wyłącznie osoby będące polskimi katolikami, które zasłużyły się dla Polski poprzez swoją działalność artystyczną, naukową lub społeczną. Środki na wypłatę nagród pochodziły z zasobów majątku Jerzmanowskich. Od roku 1915 do 1938 fundacja realizowała życzenia testatora. Druga wojna światowa przerwała tę dobroczynność. Dopiero po upływie 60 lat od zakończenia II wojny fundacja rozpoczęła restytucję nagrody. Wręczają ją przedstawiciele starego, królewskiego grodu Krakowa, uroczyście, w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego na Wawelu.
Pomnik Erazma Jerzmanowskiego w Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie/pl.wikipedia.org
Współczesność
W roku 2008, w 100 lecie utworzenia funduszu przywrócona została moc Postanowieniom Testamentu Erazma J. Jerzmanowskiego. Laureatami tej nagrody zostali wybitni polscy profesorowie medycyny, działacze, artyści. Nagroda, zwana polskim noblem wynosi 100 tysięcy złotych.
W 2025 roku laureatem został dr chirurgii, prof. Henryk Skarżyński, w 2020 katechetka Małgorzata Chmielewska, w 2018 – aktorka i działaczka, Anna Dymna, w 2016 – ksiądz Adam Boniecki, w 2017 – kompozytor Krzysztof Penderecki, w 2014 – działacz społeczny, Jerzy Owsiak, w 2013 prof. prawa UJ – Andrzej Zoll, a w 2009 – działaczka społeczna, Janina Ochojska-Okońska.
W dniu 2 czerwca 2026 roku mija 182 rok od urodzenia Erazma Józefa Jerzmanowskiego.
Opracowanie: BMZ, Chicago, 2026
